Wanneer een schijnbaar onbedwingbare bewegingsdrang het inslapen tot een onoplosbare taak maakt, is de diagnose meestal Restless Legs Syndroom (RLS). Patiënten lijden niet alleen aan slaap- en inslaapstoornissen, maar ontwikkelen vaak ook een depressie of angststoornis. Wetenschappelijke studies bevestigen dit verband tussen RLS en psychische aandoeningen. Voor depressie- en angstpatiënten betekent dit: als de RLS-symptomen verdwijnen, kan dit ook een positieve invloed hebben op het geestelijk welzijn. Omgekeerd kunnen RLS-patiënten hun levenskwaliteit ook enorm verbeteren door een gerichte depressie- en angsttherapie. Het verband tussen RLS, depressie en angst is inmiddels bewezen. Er is dus hoop op verlichting van het Restless Legs Syndroom, dat anders gepaard gaat met kwellende onaangename gewaarwordingen. Dit betekent dat met de juiste psychotherapeutische maatregelen ook een aanzienlijke vermindering van het Restless Legs Syndroom kan worden bereikt. Welke methode hiervoor bijzonder geschikt is en wat u verder nog kunt doen tegen rusteloze benen, daarover gaat dit blogartikel.
Alle onderwerpen in een overzicht
Wat is het Restless Legs Syndroom?
Duizenden mieren die over de benen kruipen. Een eindeloze reeks minuscule elektrische schokken. Bruisende champagne die door de benen stroomt. De beeldende beschrijvingen van patiënten laten slechts vermoeden hoeveel het zogenaamde Restless Legs Syndroom hen nacht na nacht kwelt. De onaangename gewaarwordingen verbeteren of verdwijnen door activiteit. Als de patiënten opstaan en rondlopen, voelen ze verlichting. Helaas keren de symptomen echter terug wanneer ze weer gaan slapen en het lichaam tot rust komt. De ziekte van de “rusteloze benen” werd voor het eerst beschreven in de 17e eeuw. De Duitse arts Theodor Wittmaack noemde het in 1861 Anxietas tibiarum. Het Latijnse woord voor angst, “Anxietas”, speelde vanaf het begin een rol in de beschrijving van het ziektebeeld. De vandaag bekende term Restless Legs Syndroom werd in 1945 bedacht door de Stockholmse neuroloog Karl-Axel-Ekbom, die de term “Restless Legs” introduceerde. Daarom spreekt men soms ook van het Wittmaack-Ekbom-syndroom. Afhankelijk van de bron heeft tussen 3 en 10 procent van de bevolking in de loop van het leven te maken met de “rusteloze benen”. Ook overdag ervaren patiënten, vooral in rustfasen, de typische tintelingen of trekken in de benen. Andere ledematen, zoals de armen, kunnen ook worden getroffen. De kwellende onaangename gewaarwordingen beperken het dagelijks leven sterk. Bioscoopbezoeken, vliegreizen of uit eten gaan worden voor patiënten een kwelling. Ze voelen de constante drang om de benen te bewegen om de onaangename gewaarwordingen kwijt te raken. Vrienden en partners hebben soms weinig begrip voor de constant rustelozen. En de symptomen beroven de patiënten niet zelden van hun slaap. Ze lijden aan een permanente doorslaapstoornis en uitputting.
Maar hoe wordt het Restless Legs Syndroom gediagnosticeerd? Niet iedereen die tintelingen in de ledematen voelt, hoeft aanleg te hebben voor RLS.
Restless Legs Syndroom: onderzoeken en diagnose
In principe kan het Restless Legs Syndroom op elke leeftijd optreden. Vaak beginnen de problemen echter tussen de 30 en 50 jaar. RLS wordt voornamelijk gediagnosticeerd op basis van de symptomen in een gesprek tussen arts en patiënt. In veel gevallen kan bij onderzoeken namelijk geen exacte oorzaak worden vastgesteld. Er zijn echter wel ziekten en speciale omstandigheden die RLS kunnen veroorzaken, waar ik hieronder op in zal gaan. Om mogelijke oorzaken en ziekten uit te sluiten, kunnen bloedonderzoeken, metingen van de zenuwgeleidingssnelheid of een onderzoek in het slaaplaboratorium worden uitgevoerd. In gesprek met de patiënt kan RLS echter worden gediagnosticeerd aan de hand van deze typische kenmerken:
- Oncontroleerbare bewegingsdrang van de benen, die gepaard gaat met een onaangenaam gevoel tot zelfs pijn.
- In rustfasen, met name bij zitten en liggen, verergeren de symptomen.
- Bewegen van de benen (bijvoorbeeld door te lopen of te rekken) leidt tot verbetering van de symptomen.
- ’s Avonds en ’s nachts bereiken de klachten hun hoogtepunt.
- Een andere aandoening als oorzaak van de klachten kan worden uitgesloten.
Bij de diagnose RLS worden twee hoofdvormen onderscheiden: de primaire (idiopathische) vorm, die meer dan de helft van alle patiënten treft. En de secundaire (symptomatische) vorm. Beide vormen verschillen in de oorzaak van de aandoening.
RLS en de oorzaken
Waar het Restless Legs Syndroom precies vandaan komt, is niet helemaal duidelijk. De redenen voor de onbedwingbare bewegingsdrang zijn veelzijdig. Terwijl bij secundair RLS andere aandoeningen verantwoordelijk zijn voor het optreden van de rusteloze benen, kan bij primair idiopathisch RLS vaak geen duidelijke oorzaak worden vastgesteld. Er zijn verschillende verklaringen voor het ontstaan van de ziekte. Eén opvatting is dat de signaaloverdracht in het zenuwstelsel wordt verstoord door een dopaminerge onbalans. De exacte oorzaken zijn echter niet opgehelderd. Ook aanleg zou een rol spelen. Men neemt aan dat RLS erfelijk kan zijn, aangezien soms meerdere familieleden lijden aan het ziektebeeld. Waarom RLS erfelijk kan worden doorgegeven, is ook hier niet volledig onderzocht. Opvallend is echter: psychische aandoeningen, met name depressies en angststoornissen, treden vaak op in samenhang met een RLS-aandoening.
Als u last heeft van tintelingen en onaangename gewaarwordingen in de ledematen en elke keer bij het slapengaan angst heeft voor de kwellende rusteloosheid, raadpleeg dan eerst uw huisarts. Ook al zijn er helaas niet altijd eenduidige triggers voor RLS te vinden. Soms kan echter wel een duidelijke oorzaak worden geïdentificeerd en daarmee worden uitgeschakeld. Grondig oorzakenonderzoek is daarom de moeite waard. Veelvoorkomende oorzaken zijn:
- IJzertekort
- Nierfunctiestoornis
- Beschadigingen van gewrichten
- Neurologische onderliggende aandoeningen – bijvoorbeeld de ziekte van Parkinson of polyneuropathie
- Hyper- of hypothyreoïdie
- Reumatische aandoeningen
- Medicatie
Ook tijdens een zwangerschap treden RLS-symptomen vaak op. Na de bevalling verdwijnen de klachten echter meestal vanzelf weer.
Als u nu de diagnose RLS krijgt, zonder dat er bij u een duidelijke oorzaak is gevonden, is het goed om het verband tussen RLS en psychische aandoeningen te kennen.
RLS, depressie, angst en paniek – is er een verband?
Dat RLS vaker kan worden waargenomen bij patiënten met depressies, angst- en vooral paniekstoornissen is al tientallen jaren bekend. Toch is het aantal wetenschappelijke studies dat precies dit verband nader belicht, verrassend klein. Is het vermeende verband, de zogenaamde comorbiditeit, tussen RLS en psychische aandoeningen louter toeval? Leidt RLS tot psychische klachten? Of bevorderen angst, depressie en paniek zelfs het ontstaan van het Restless Legs Syndroom? Een in 2005 gepubliceerde dissertatie van Muriel Prager aan de Medische Faculteit van de Ludwig-Maximilians-Universiteit te München probeert antwoorden op enkele van deze vragen te vinden.
RLS-patiënten hebben een hoger risico op psychiatrische aandoeningen
In haar proefschrift vergelijkt Prager een klinische steekproef van RLS-patiënten met ernstige klachten met een representatieve bevolkingssteekproef. In totaal werden 397 RLS-patiënten van het Max-Planck-Instituut voor Psychiatrie München en het Klinikum Großhadern München ondervraagd, waarbij uiteindelijk 238 patiënten tussen 12 en 89 jaar deelnamen aan de studie. De resultaten spreken voor zich. Het volgende kon Prager op basis van zijn enquêtes vaststellen:
- 44,1% van de patiënten had ten minste één andere psychiatrische stoornis.
- 29% van de RLS-patiënten leed aan een depressieve stoornis.
- 34% van de vrouwen en 25% van de mannen met RLS had een angststoornis.
- Bij 87% van de getroffen personen trad een paniekstoornis op na de RLS-symptomen.
- Bij een groot deel van de onderzochte personen traden de psychische aandoeningen pas op na de eerste RLS-klachten.
Vergeleken met de normale bevolking hebben RLS-patiënten daarmee een veel hogere kans om te lijden aan psychische aandoeningen. Het verband tussen RLS, depressie en angst kan daarmee als bewezen worden beschouwd. Des te belangrijker is het daarom voor betrokkenen dat u de psychische klachten zo snel en effectief mogelijk behandelt. Wat in dit verband bijzonder effectief is gebleken, zal ik later nog uitleggen. Maar nu eerst de vraag:
Welke therapie helpt bij RLS?
Als de oorzaak van het Restless Legs Syndroom bekend is, kan een speciale therapie leiden tot verlichting of genezing van de ziekte. Bij ijzertekort krijgen patiënten ijzer als preparaat of infusie. Onderliggende aandoeningen uit het reumatische klachtenpatroon of een verstoring van de nierfunctie worden gericht behandeld. Als medicijnen worden verdacht RLS te veroorzaken, kan het zinvol zijn om de preparaten in overleg met de arts te wisselen. Mocht door een meting van de zenuwgeleidingssnelheid een polyneuropathie worden vastgesteld, dan volgt een op de patiënt speciaal afgestemde therapie.
Als u naast RLS ook nog lijdt aan angsten of zelfs paniekaanvallen, dan moet u zeker de video bekijken die u hieronder vindt.
Als er bij u geen angststoornis is en er ook geen andere oorzaak voor RLS is gevonden, wordt vooral zwaar lijdende patiënten soms een medicamenteuze behandeling aanbevolen. Meestal worden dopaminerge werkzame stoffen voorgeschreven, die in hogere dosering ook tegen de ziekte van Parkinson worden gebruikt. De extra toediening van L-Dopa moet patiënten een paar rustige uren bezorgen. L-Dopa is een voorloper van de neurotransmitter dopamine. Ook worden Ropinirol, Pramipexol en Rotigotin voorgeschreven. Dit zijn dopamine-agonisten die vergelijkbaar werken met L-Dopa. Zelfs opiaten, namelijk oxycodon en naloxon, zijn goedgekeurd voor de behandeling van ernstige symptomen. Ook werkzame stoffen tegen epilepsie, zoals carbamazepine, zorgen voor verlichting, maar deze zijn niet officieel goedgekeurd voor deze toepassing.
Aangezien voor de behandeling alleen medicijnen met soms aanzienlijke bijwerkingen en een hoog verslavingspotentieel beschikbaar zijn, mogen deze alleen worden ingenomen als geen andere methode verlichting biedt. Anders staan de risico’s niet in verhouding tot het resultaat.
RLS: Waarom een medicamenteuze behandeling het laatste redmiddel zou moeten zijn
Pijnstillers – zoals oxycodon – kunnen verslavend zijn. Bij het stoppen van deze preparaten bestaat bovendien het gevaar dat u ontwenningsverschijnselen krijgt die sterk lijken op een depressie. Juist voor RLS-patiënten met depressies is dit een fatale uitkomst. Bij de dopaminerge werkzame stoffen en de dopamine-agonisten, die het evenwicht van de neurotransmitter dopamine moeten herstellen, kunnen ernstige bijwerkingen optreden. Bij de toediening van L-Dopa, de werkzame stof uit de voorloper van de neurotransmitter dopamine, treden de volgende bijwerkingen zeer vaak op:
- Misselijkheid
- Duizeligheid
- Hart- en vaatstoornissen
Een bijkomend en niet te onderschatten gevaar is het feit dat bij een L-Dopa therapie een gewenningseffect optreedt. Als de dosis wordt verhoogd, kan augmentatie optreden. Dit heeft tot gevolg dat de medicamenteuze behandeling de symptomen van het Restless Legs Syndroom zelfs nog versterkt! De Landelijke Vereniging van Huisartsen (Kassenärztliche Vereinigung Bundesvereinigung) wijst er zelfs op dat medicijnen zoals L-Dopa en dopamine-agonisten in een hogere dosering het gedrag kunnen veranderen: men kan verslaafd raken aan eten of seks. Ook gok- of koopverslaving en dwanghandelingen zijn mogelijk.
Zo kunnen RLS-symptomen vaak ook zonder medicijnen worden verlicht
Alleen al een verzwakking van de RLS-symptomen kan leiden tot een merkbare afname van angst en depressies. Het volgende kunt u doen om uw klachten te verlichten:
- Douche uw benen koud af wanneer de symptomen optreden.
- Gebruik koelgel of verkoelende zalven.
- Masseer of rek uw benen.
- Vermijd nicotine, alcohol en cafeïnehoudende dranken voor het slapengaan.
- Eet ijzerrijke voedingsmiddelen om een ijzertekort als RLS-oorzaak uit te sluiten.
- Gebruik een verzwaringsdeken. Veel patiënten melden dat het gebruik van deze 7 tot 12 kg zware dekens zeer snel leidt tot een aanzienlijke vermindering van de onaangename symptomen.
Als u naast RLS ook nog lijdt aan angsten of zelfs paniekaanvallen, dan is de volgende video voor u bijzonder interessant en zal u waarschijnlijk zelfs antwoorden en verklaringen geven die u tot nu toe nog niemand bevredigend heeft kunnen geven.
Hoe een zelftherapie tegen angststoornissen een grote hoop kan worden voor RLS-patiënten
Toen ik in 2016 een geheel nieuwe zelftherapie tegen angsten introduceerde in mijn boek “Angst en paniekaanvallen overwinnen”, wekte ik daarmee veel aandacht. En dat niet alleen onder therapeuten, maar vooral ook onder patiënten. Want nu was het voor angstpatiënten mogelijk om, ook zonder therapeutische ondersteuning, angsten binnen enkele weken aanzienlijk te verminderen of zelfs volledig te overwinnen. Geheel zonder medicijnen, zonder confrontatietherapie en zonder het pijnlijke graven in de kindertijd. Talloze mensen met Restless Legs Syndroom ontdekten bovendien dat deze methode naast de psychische problemen ook het avondlijke trekken en tintelen in de benen merkbaar verminderde, waardoor onze methode snel ook een geheime tip werd onder mensen met RLS.
Levenskwaliteit ondanks Restless Legs Syndroom verhogen: zo werkt het
Ook al is er niet altijd een duidelijke trigger voor RLS te vinden, toch kunt u veel doen, zoals hierboven opgesomd, voor nachtrust. Als u bovendien ook nog lijdt aan depressies of angsten, dan moet u er alles aan doen om in ieder geval de psychische problemen snel en duurzaam kwijt te raken. Want een RLS-aandoening is een aanzienlijke psychische belasting, die bestaande angsten en depressies extra kan verergeren, bijv. door het daarmee gepaard gaande massale slaaptekort. Wie vaak slecht slaapt, kan lichamelijk en psychisch namelijk niet meer goed herstellen, en dat leidt op den duur ertoe dat depressieve stemmingen of ook af en toe angsten chronisch kunnen worden.
Bij angsten raad ik u daarom aan om onze online videocursus “Je weg uit de angst” eens nader te bekijken. Wie daarentegen eerder lijdt aan depressies of ook burn-out, die raad ik aan het Spiegel-bestseller “Burn-out en depressie overwinnen” te lezen. Ook al kunt u zich dat in uw huidige situatie misschien nauwelijks voorstellen: er zijn talloze mogelijkheden om zowel het Restless Legs Syndroom als veel daarmee gepaard gaande psychische problemen actief te verminderen. En ongeacht of u zich eerst richt op de rusteloze benen of op uw psyche, beide beïnvloeden elkaar en zodoende heeft u twee aanknopingspunten om uw levenskwaliteit actief te verbeteren. Volgens het motto: het is beter een lichtje aan te steken dan voortdurend over de duisternis te klagen.
Disclaimer / Vrijwaring
Dit artikel is bedoeld om u uitgebreid te informeren en u nieuwe perspectieven te bieden. Het is een aanvulling op, maar geen vervanging van, een individuele diagnose of behandeling door medisch vakpersoneel. Raadpleeg bij gezondheidsvragen een professional – en gebruik onze tips als een krachtige ondersteuning.
